Tết Nguyên Đán không chỉ đơn thuần là dịp nghỉ ngơi sau một năm lao động vất vả mà còn là thời điểm thiêng liêng để con cháu tưởng nhớ tổ tiên, sum họp gia đình và hướng về cội nguồn. Dù ở bất cứ nơi đâu, làm bất cứ nghề gì, mỗi độ xuân về, lòng người Việt lại rộn ràng háo hức đón chờ khoảnh khắc giao thừa thiêng liêng, khoác lên mình những bộ áo mới, dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị mâm cỗ cúng ông bà tổ tiên với lòng thành kính.
Với chiều dài hơn bốn nghìn năm lịch sử, Tết Nguyên Đán đã in sâu vào tâm hồn dân tộc như một phần bản sắc không thể tách rời. Dù xã hội có phát triển, cuộc sống hiện đại có hiện đại đến đâu, những phong tục, tục lệ, những món ăn truyền thống và không khí đầm ấm bên mâm cơm gia đình vẫn luôn là điều thiêng liêng, bất biến trong tâm thức mỗi người con đất Việt. Có thể nói, không có lễ hội nào có thể thay thế được vị trí đặc biệt mà Tết Nguyên Đán đang giữ trong đời sống văn hóa, tinh thần của người Việt.
Có thể bạn quan tâm: Khách Sạn Ở Hòn Tre Nha Trang: Top 7 Resort & Villa Cao Cấp Nhất Đảo Hòn Tre
Ý nghĩa sâu sắc của ngày Tết cổ truyền
Nguồn gốc và lịch sử hình thành
Tết Nguyên Đán, hay còn gọi là Tết Ta, Tết Cổ Truyền, có nguồn gốc từ nền văn minh lúa nước lâu đời của dân tộc Việt. “Nguyên Đán” trong tiếng Hán có nghĩa là “buổi sáng đầu tiên”, tượng trưng cho khởi đầu mới của một năm. Người Việt xưa dựa vào chu kỳ mặt trăng để làm lịch, từ đó hình thành nên âm lịch – hệ thống thời gian được sử dụng để tính toán ngày tháng trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước.
Theo các tài liệu lịch sử và khảo cổ học, tục đón Tết đã có từ thời các vua Hùng. Khi đó, người dân các部落 (bộ tộc) đã có những nghi lễ cúng bái trời đất, tổ tiên để tạ ơn vì một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cầu mong năm mới nhiều may mắn, hạnh phúc. Dần dần, qua nhiều đời, nhiều triều đại, những phong tục ấy được lưu truyền, biến đổi và phát triển thành một lễ hội lớn nhất, quan trọng nhất trong năm như hiện nay.
Tết không chỉ là dịp để nghỉ ngơi mà còn là thời điểm để con người nhìn lại một năm đã qua, tổng kết những thành quả đạt được, thầm cảm ơn đất trời, tổ tiên phù hộ. Đồng thời, đây cũng là lúc để mỗi cá nhân tự nhắc nhở bản thân phải cố gắng, siêng năng hơn trong năm tới để cuộc sống ngày càng no ấm, hạnh phúc.
Giá trị văn hóa và tinh thần
Tết Nguyên Đán là biểu tượng đặc sắc nhất cho giá trị “Gia đình – Tổ tiên – Cội nguồn” trong văn hóa Việt Nam. Dù ở bất kỳ nơi đâu, làm bất kỳ công việc gì, khi Tết đến, ai ai cũng mong được trở về sum họp bên gia đình, cùng nhau dọn dẹp nhà cửa, gói những chiếc bánh chưng xanh, chuẩn bị mâm cỗ cúng ông bà tổ tiên.
Không khí Tết khiến cho những con người xa quê trở nên háo hức, rộn ràng. Những chuyến xe đò, xe lửa, máy bay chật kín người vào những ngày cuối năm là minh chứng rõ ràng nhất cho khát khao được trở về đoàn tụ. Dù có phải chịu cảnh chen lấn, khó khăn, vất vả, nhưng trong ánh mắt mỗi người đều ánh lên niềm vui, sự期盼 (mong đợi) được về với quê hương, gặp lại cha mẹ, anh chị em.
Tết là dịp để mỗi người con thể hiện lòng hiếu thảo, sự biết ơn đối với cha mẹ, ông bà. Những món quà nhỏ, những lời chúc tụng ân cần, hay đơn giản là được ngồi bên mâm cơm sum họp cùng gia đình cũng đủ để làm ấm lòng biết bao đấng sinh thành. Đối với người lớn tuổi, điều hạnh phúc nhất vào dịp Tết không phải là được nhận quà cáp đắt tiền, mà là được nhìn thấy con cháu quây quần, gia đình đoàn viên, vui vẻ.
Không chỉ vậy, Tết còn là dịp để hàn gắn những khoảng cách, xóa tan những hiềm khích, bất đồng. Vào những ngày đầu năm, mọi người thường tránh nhắc đến những chuyện không vui, những mâu thuẫn trong năm cũ. Thay vào đó, họ dành cho nhau những lời chúc tốt đẹp, những cái bắt tay, cái ôm thật chặt để cùng nhau bắt đầu một năm mới trong hòa khí, yêu thương.
Có thể bạn quan tâm: Sự Tích Tết Trung Thu: Nguồn Gốc, Truyền Thuyết Và Ý Nghĩa Đằng Sau Ngày Rằm Tháng 8
Những phong tục đặc trưng không thể thiếu trong ngày Tết
Chuẩn bị đón Tết
Dọn dẹp và trang trí nhà cửa
Trước Tết vài tuần, không khí chuẩn bị đã rộn ràng khắp nơi. Công việc đầu tiên và quan trọng nhất là dọn dẹp nhà cửa. Người Việt quan niệm, một ngôi nhà sạch sẽ, gọn gàng sẽ xua đuổi được ma quỷ, mang lại may mắn, tài lộc cho gia đình trong năm mới. Cả gia đình cùng nhau lau dọn, quét trần, giặt giũ chăn màn, sắp xếp lại đồ đạc.
Sau khi dọn dẹp xong, việc trang trí nhà cửa được tiến hành. Cây đào miền Bắc, cây mai miền Nam là hai loại cây đặc trưng không thể thiếu trong mỗi gia đình vào dịp Tết. Sắc hồng thắm của hoa đào, sắc vàng rực rỡ của hoa mai tượng trưng cho sự may mắn, thịnh vượng. Ngoài ra, người ta còn trang trí thêm những chậu hoa cảnh nhỏ như vạn thọ, cúc mâm xôi, lay ơn… để không gian nhà trở nên rực rỡ, sinh động hơn.
Những câu đối đỏ, tranh thêu, đèn lồng cũng được treo lên để tăng thêm không khí xuân. Tiếng cười nói rộn ràng, tiếng chổi quét nhà, mùi hương trầm thoang thoảng tạo nên một bản giao hưởng đặc biệt chỉ có vào mỗi độ xuân về.
Tảo mộ và thờ cúng tổ tiên
Một phong tục thiêng liêng khác không thể thiếu trước Tết là tảo mộ. Vào những ngày cuối năm, con cháu trong gia đình sẽ cùng nhau ra nghĩa trang để dọn dẹp mộ phần của ông bà, cha mẹ. Họ cắt cỏ, đắp đất, thắp nhang, thay nước, bày hoa quả để thể hiện lòng thành kính, tưởng nhớ đến những người đã khuất.
Người Việt quan niệm, những người đã mất cũng cần được đón Tết như người còn sống. Vì vậy, vào ngày 23 tháng Chạp, người ta làm lễ cúng送 ông Táo về trời (đưa ông Táo về trời). Theo tín ngưỡng dân gian, ông Táo (Táo Quân) là vị thần sẽ lên chầu Ngọc Hoàng để trình báo mọi việc lớn nhỏ trong gia đình trong năm vừa qua. Vì vậy, mâm cỗ cúng ông Táo thường rất cầu kỳ, với đầy đủ các món như: cá chép (phương tiện để ông Táo cưỡi về trời), xôi, gà, hoa, quả, bánh kẹo…
Ngoài ra, các gia đình cũng chuẩn bị sẵn những bộ quần áo mới, đôi dép mới để thay vào dịp giao thừa, tượng trưng cho việc xóa bỏ những điều xui xẻo, đen đủi của năm cũ, đón chào một năm mới tốt đẹp, may mắn hơn.
Các hoạt động trong những ngày Tết
Có thể bạn quan tâm: Tổng Hợp Những Lời Chúc Sinh Nhật Tuổi 18 Hay Và Ý Nghĩa Nhất
Gói bánh chưng, bánh tét
Nếu hoa đào, hoa mai là biểu tượng của ngày Tết về mặt tinh thần thì bánh chưng, bánh tét chính là linh hồn của ngày Tết về mặt ẩm thực. Bánh chưng vuông (miền Bắc) và bánh tét tròn (miền Nam) không chỉ là món ăn ngon, bổ dưỡng mà còn chứa đựng trong nó những giá trị nhân văn sâu sắc.
Tương truyền, vào đời vua Hùng thứ 18, để truyền ngôi cho con, vua cha đã ra điều kiện ai tìm được món ăn ngon nhất, đặc sắc nhất để cúng tổ tiên thì sẽ được truyền ngôi. Prince Lang Liêu, một vị hoàng tử hiền lành, hiếu thảo, đã nằm mộng thấy thần mách bảo làm bánh bằng gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, gói bằng lá dong, tượng trưng cho đất trời, nhân sinh. Vua cha rất hài lòng với món bánh của Lang Liêu vì vừa ngon vừa mang ý nghĩa sâu xa, bèn truyền ngôi cho ông. Từ đó, tục gói bánh chưng, bánh tét vào dịp Tết được lưu truyền cho đến ngày nay.
Mỗi dịp Tết đến, gia đình nào cũng tất bật chuẩn bị nguyên liệu để gói bánh. Gia đình quây quần bên nhau, người lớn thì gói bánh, trẻ nhỏ thì ngồi xâu kim chỉ, thổi lửa. Không khí lúc ấy vô cùng ấm cúng, đầm thắm. Những chiếc bánh chưng, bánh tét được luộc suốt đêm, hương thơm lan tỏa khắp nhà, báo hiệu một cái Tết đang đến rất gần.
Mâm cỗ cúng giao thừa và ngày mùng Một
Giao thừa là khoảnh khắc thiêng liêng nhất trong năm, là thời điểm năm cũ kết thúc, năm mới bắt đầu. Người Việt quan niệm, đây là lúc các vị thần và tổ tiên sẽ về hạ giới để cùng sum vầy với con cháu. Vì vậy, mâm cỗ cúng giao thừa phải được chuẩn bị một cách trang trọng, chu đáo nhất.
Mâm cỗ cúng giao thừa thường có đầy đủ các món: Bánh chưng, bánh tét, gà luộc (hoặc heo quay), xôi gấc, dưa hành, củ kiệu, giò lụa, nem rán, canh măng… Tất cả đều được bày biện đẹp mắt trên mâm. Bên cạnh mâm cơm, không thể thiếu hương, hoa, trái cây, rượu, trà. Khi thời khắc giao thừa来临 (điểm), cả nhà cùng nhau vái lạy tổ tiên, cầu mong một năm mới mạnh khỏe, hạnh phúc, làm ăn phát đạt.
Sang ngày mùng Một Tết, con cháu lại chuẩn bị một mâm cỗ đơn giản hơn để cúng sáng. Sau khi cúng xong, cả nhà cùng nhau thưởng thức bữa cơm đầu năm. Những món ăn ngày Tết tuy có phần ngán ngấy do chứa nhiều chất đạm, nhưng lại là hương vị không thể thiếu, là ký ức tuổi thơ của biết bao người con xa xứ.
Lễ Chạp – sum họp gia đình
Lễ Chạp (hay còn gọi là ngày Tất Niên) thường được tổ chức vào ngày 30 tháng Chạp (hoặc 29 nếu tháng Chạp đủ). Đây là bữa tiệc tất niên để cả gia đình sum họp, cùng nhau ăn bữa cơm cuối cùng của năm cũ, ôn lại những kỉ niệm, thành quả đã đạt được trong một năm qua.
Bữa cơm Tất Niên tuy không cầu kỳ, linh đình như cỗ giao thừa, nhưng lại mang một ý nghĩa đặc biệt thiêng liêng. Đó là bữa cơm để mọi thành viên trong gia đình cùng nhau nhìn lại một năm đã qua, chia sẻ với nhau những niềm vui, nỗi buồn, những khó khăn, thuận lợi. Dù năm đó có thể không được may mắn, nhưng chỉ cần cả gia đình được quây quần bên nhau, cùng nhau nâng ly chúc mừng năm mới thì mọi mệt mỏi, lo toan dường như tan biến.
Sau bữa cơm Tất Niên, mọi người thường quây quần bên nhau守岁 (thủ tuế), trò chuyện, xem春晚 (xem chương trình chào đón giao thừa trên tivi), chơi các trò chơi dân gian như bài, cờ, hoặc đơn giản chỉ là ngồi bên bếp lửa, kể cho nhau nghe những câu chuyện ngày xưa. Không khí lúc ấy vô cùng đầm ấm, thiêng liêng.
Đi chùa đầu năm và xin xăm, xem bói
Một phong tục tốt đẹp khác của người Việt vào dịp Tết là đi chùa, đình, miếu đầu năm. Người ta đến đây không chỉ để cầu mong sức khỏe, bình an, may mắn, tài lộc cho bản thân và gia đình mà còn để chiêm nghiệm, tĩnh tâm, hướng đến những điều thiện lành, tốt đẹp.
Khung cảnh những ngày đầu năm ở các chùa, phủ thường rất nhộn nhịp. Khói hương nghi ngút, tiếng chuông chùa văng vẳng, tiếng người nói cười rộn ràng. Ai nấy đều ăn mặc chỉnh tề,面容 (dung mạo) nghiêm trang, thành kính dâng hương, vái lạy. Sau khi hành lễ, nhiều người còn xin xăm, xem bói để mong biết trước vận mệnh, hung cát trong năm mới. Dù tin hay không tin vào những điều đó, thì việc đi chùa đầu năm đã trở thành một nét đẹp văn hóa, một nhu cầu tinh thần không thể thiếu của người Việt.
Lì xì và mừng tuổi
Lì xì (hay mừng tuổi) là phong tục tặng tiền may mắn cho trẻ nhỏ và người già vào dịp đầu năm mới. Người ta tin rằng, những phong bao lì xì màu đỏ sẽ mang lại may mắn, xua đuổi tà ma, cầu mong sức khỏe, bình an cho người nhận.
Vào sáng mùng Một Tết, sau khi đã chúc Tết ông bà, bố mẹ, các em nhỏ sẽ nhận được những phong bao lì xì đỏ thắm từ tay các bậc trưởng bối. Niềm vui hiện rõ trên khuôn mặt bụ bẫy của các em khi nhận được lì xì. Số tiền trong phong bao không quan trọng bằng cái tâm, cái tình mà người lớn dành cho trẻ nhỏ. Đó là lời chúc, là sự yêu thương, là mong ước các em sẽ chăm chỉ học hành, nghe lời ông bà cha mẹ.
Không chỉ trẻ nhỏ, người già cũng được con cháu mừng tuổi. Đây là cách để con cháu thể hiện lòng hiếu thảo, sự biết ơn đối với đấng sinh thành, mong ông bà, cha mẹ sống lâu trăm tuổi, mạnh khỏe, hạnh phúc.
Những món ăn không thể thiếu trong ngày Tết
Bánh chưng, bánh tét – Linh hồn ẩm thực ngày Tết
Như đã nói ở trên, bánh chưng, bánh tét không chỉ là món ăn mà còn là biểu tượng cho văn hóa, tinh thần dân tộc. Bánh chưng hình vuông, tượng trưng cho đất; bánh tét hình trụ tròn, tượng trưng cho trời. Lớp vỏ ngoài là gạo nếp trắng tinh, bên trong là nhân đậu xanh vàng ươm, thịt lợn đậm đà, tất cả được gói gọn trong chiếc lá dong xanh mướt, dùng chỉ buộc chặt lại.
Khi ăn, bánh được cắt thành từng lát mỏng, có thể ăn kèm với dưa hành, củ kiệu ngâm chua ngọt để giảm bớt vị ngán. Vị dẻo thơm của gạo nếp, vị bùi của đậu xanh, vị béo ngậy của thịt mỡ hòa quyện vào nhau tạo nên một hương vị đặc trưng mà bất kỳ ai đã từng một lần nếm thử đều khó có thể quên được.
Giò, chả – Sự tinh tế trong ẩm thực
Giò (chả lụa) và chả (chả quế, chả chiên) là hai món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ ngày Tết của người Việt. Giò được làm từ thịt nạc giã nhuyễn cùng các loại gia vị, gói trong lá chuối rồi luộc chín. Chả quế được làm từ thịt xay ướp gia vị, viên tròn rồi tẩm trứng, bột chiên xù rán vàng. Còn chả chiên thì đơn giản hơn, chỉ cần trộn thịt xay với mộc nhĩ, hành khô, gia vị rồi vo viên dẹt và đem rán.
Có thể bạn quan tâm: Cảm Nghĩ Về Ngày Sinh Nhật
Màu sắc đẹp mắt của giò chả, mùi thơm hấp dẫn cùng vị ngon đậm đà khiến cho mâm cỗ ngày Tết trở nên phong phú, bắt mắt hơn rất nhiều. Ăn giò chả kèm với dưa góp (đồ chua) thì quả là một sự kết hợp tuyệt vời.
Dưa hành, củ kiệu – Món ăn kèm không thể thiếu
Nếu như bánh chưng, giò chả mang vị béo ngậy thì dưa hành, củ kiệu lại mang đến vị chua thanh, giòn tan, giúp giải ngán rất hiệu quả. Đây là món ăn kèm tưởng chừng như đơn giản nhưng lại đóng vai trò rất quan trọng trong bữa cơm ngày Tết.
Hành và kiệu được ngâm chua từ những ngày giáp Tết với hỗn hợp giấm, đường, muối. Khi ăn, vị cay nồng đặc trưng của hành, kiệu đã giảm đi đáng kể, thay vào đó là vị chua ngọt thanh mát, giòn sần sật rất hấp dẫn. Không ít người còn quan niệm rằng, nếu không ăn dưa hành, củ kiệu thì coi như chưa trải qua một cái Tết trọn vẹn.
Các món ninh hầm và xào nấu
Ngoài những món ăn truyền thống kể trên, trong những ngày Tết, các gia đình cũng chuẩn bị rất nhiều món ăn khác để tiếp khách và thưởng thức cùng nhau. Các món ninh hầm như canh măng, canh miến, giò giả cầy… thường mất rất nhiều thời gian để chế biến nhưng lại rất thơm ngon và bổ dưỡng.
Bên cạnh đó, các món xào như thịt xào măng, mộc nhĩ, nấm hương; các món rán như cá rán, tôm rán, nem rán… cũng được ưa chuộng. Những món ăn này thường có màu sắc bắt mắt, hương vị đậm đà, kích thích vị giác.
Những thay đổi và lưu giữ bản sắc trong xã hội hiện đại
Sự thay đổi trong cách đón Tết
Xã hội ngày càng phát triển, cuộc sống hiện đại, bận rộn khiến cho cách đón Tết của người Việt cũng có nhiều thay đổi. Thay vì phải tự tay gói bánh chưng, nhiều gia đình chọn mua bánh sẵn ở các cửa hàng, siêu thị. Thay vì phải tự làm giò chả, người ta có thể dễ dàng mua được những sản phẩm được đóng gói sẵn, đẹp mắt.
Thời gian nghỉ Tết cũng không còn kéo dài như trước, đặc biệt là đối với những người làm công ăn lương. Vì vậy, nhiều gia đình không còn đủ thời gian để chuẩn bị những mâm cỗ thịnh soạn, hay ngồi守岁 (thủ tuế) suốt đêm giao thừa. Thay vào đó, họ chọn cách đi du lịch, đi chơi xa để nghỉ ngơi, thư giãn sau một năm làm việc vất vả.
Tuy nhiên, dù có bận rộn đến đâu, dù có đi đâu, thì ngày Tết vẫn luôn là thời gian thiêng liêng để mỗi người con xa xứ được trở về bên gia đình, cùng nhau sum họp, chia sẻ với nhau những câu chuyện trong năm qua. Những phong tục như chúc Tết, lì xì, đi chùa đầu năm… vẫn được lưu truyền và gìn giữ.
Sự giao thoa văn hóa và xu hướng toàn cầu hóa
Trong thời đại hội nhập và toàn cầu hóa, văn hóa Việt Nam nói chung và văn hóa ngày Tết nói riêng cũng chịu ảnh hưởng nhất định từ các nền văn hóa khác. Người trẻ ngày nay không chỉ thích thú với phong bao lì xì truyền thống mà còn ưa chuộng những mẫu mã hiện đại, in hình các nhân vật hoạt hình, truyện tranh… Các món ăn ngày Tết cũng có sự kết hợp, sáng tạo hơn, pha trộn giữa truyền thống và hiện đại để phù hợp với khẩu vị của nhiều người.
Bên cạnh đó, việc tiếp xúc với văn hóa phương Tây cũng khiến cho một bộ phận giới trẻ có xu hướng quan tâm đến ngày Noel (Giáng Sinh) hay Halloween nhiều hơn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là họ quay lưng lại với văn hóa truyền thống. Mà thay vào đó, họ biết cách dung hòa, kết hợp giữa cái cũ và cái mới, giữa truyền thống và hiện đại để tạo nên một cái Tết vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa phù hợp với nhịp sống thời đại.
Nỗ lực gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc
Trước nguy cơ mai một của một số phong tục, tục lệ ngày Tết, các cấp, các ngành, các tổ chức đoàn thể và toàn xã hội đã và đang có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Các hoạt động văn hóa, văn nghệ như biểu diễn ca nhạc, múa lân, múa sư tử, thi gói bánh chưng, viết câu đối… được tổ chức thường xuyên vào dịp Tết ở các khu vực công cộng, các khu dân cư, các trường học… nhằm quảng bá, giới thiệu và thu hút sự quan tâm của mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Nhiều trường học cũng đã đưa các tiết học về phong tục, tập quán ngày Tết vào chương trình giảng dạy, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cội nguồn, về những giá trị tốt đẹp của ông cha để lại. Các phương tiện truyền thông đại chúng cũng góp phần không nhỏ trong việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về việc giữ gìn bản sắc dân tộc.
Tết Nguyên Đán là một lễ hội đặc biệt, là dịp để mỗi người con đất Việt được trở về với cội nguồn, sum họp bên gia đình, ông bà, cha mẹ. Dù xã hội có phát triển, cuộc sống hiện đại có thay đổi đến đâu, thì những giá trị truyền thống tốt đẹp của ngày Tết vẫn luôn được lưu truyền, gìn giữ và phát huy. Với ý nghĩa là lễ hội lớn nhất, quan trọng nhất trong năm, Tết Nguyên Đán xứng đáng được coi là di sản văn hóa tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam, là sợi dây gắn kết máu mủ, là cội nguồn thiêng liêng mà bất kỳ người con xa xứ nào cũng luôn hướng về mỗi độ xuân về.