Nằm sâu trong lòng làng Đại Hoàng, giờ đây là xóm 11, xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, Hà Nam, có một ngôi nhà cổ đã tồn tại hơn một thế kỷ. Ngôi nhà này không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo mà còn là chứng nhân sống động cho biết bao thăng trầm của một vùng quê, gắn liền với tên tuổi của một trong những nhà văn hiện thực lớn nhất của văn học Việt Nam: Nam Cao. Đó chính là nhà Bá Kiến – nguyên mẫu cho nhân vật phản diện nổi tiếng trong tác phẩm “Chí Phèo”. Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu vào lịch sử, kiến trúc và những câu chuyện ly kỳ, ít người biết về ngôi nhà cổ này.
Có thể bạn quan tâm: Top 5 Sân Bay Đẹp Nhất Việt Nam: Kiến Trúc Ấn Tượng Và Dịch Vụ Quốc Tế
Hành trình lịch sử: 7 chủ nhân và 2 lần “chết hụt”
Chủ nhân đầu tiên: Từ Cụ Cựu Hanh đến Bá Bính
Hành trình của ngôi nhà bắt đầu vào khoảng đầu những năm 1910. Chủ nhân đầu tiên là cụ Cựu Hanh, một lái buôn giàu có trong vùng. Ông đã đầu tư rất lớn để xây dựng ngôi nhà này, thuê gần 20 thợ mộc nổi tiếng từ làng Cao Đà, Phủ Lý Nhân, làm việc suốt nhiều tháng trời. Toàn bộ ngôi nhà được làm bằng gỗ lim quý hiếm, thể hiện đẳng cấp và sự giàu có của chủ nhân.
Sau khi cụ Hanh qua đời, ngôi nhà được truyền lại cho con trai là cụ Trần Duy Xầm. Cụ Xầm cũng là một người có học, từng đỗ tú tài. Khi cụ Xầm mất, ngôi nhà lại được truyền cho con cả là cụ Cựu Cát. Tuy nhiên, cụ Cát lại là một con người có tính cách phóng túng, chơi bời, nghiện ngập rượu chè, thường xuyên vay nợ. Để trả nợ, cụ Cát đã phải bán ngôi nhà cho cụ Bá Bính (tên thật là Trần Bá Bính).
Cụ Bá Bính chính là nhân vật lịch sử thực sự mà nhà văn Nam Cao đã lấy làm nguyên mẫu để xây dựng nhân vật Bá Kiến trong truyện “Chí Phèo”. Việc ngôi nhà chuyển vào tay cụ Bá Bính là một bước ngoặt lớn, đánh dấu sự chuyển mình từ một công trình kiến trúc sang một biểu tượng văn học. Từ đó, ngôi nhà được gọi một cách quen thuộc là nhà Bá Kiến.
Chủ nhân thứ 7 và sự kiện bảo tồn
Sau cụ Bá Bính, ngôi nhà lần lượt trải qua nhiều đời chủ. Chủ nhân thứ 7 là ông Trần Hữu Hòa, cháu của cụ Cai Hậu (một Việt kiều đã mua lại ngôi nhà vào những năm 1950). Đến năm 2007, nhận thấy giá trị lịch sử và văn hóa to lớn của ngôi nhà, UBND tỉnh Hà Nam đã thương thảo với bà Trần Thị Sâm (vợ ông Hòa) để mua lại ngôi nhà với giá 700 triệu đồng, một số tiền không nhỏ vào thời điểm đó. Hiện nay, ngôi nhà được giao cho UBND xã Hòa Hậu quản lý, trông coi và đón tiếp các đoàn khách tham quan.
2 lần “chết hụt”: Những phút giây nghẹt thở
Trong hơn 100 năm tồn tại, ngôi nhà đã trải qua không ít biến cố, trong đó có 2 lần suýt bị thiêu rụi hoàn toàn.
Lần thứ nhất: Năm 1953, trong cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp. Khi thực dân Pháp mở một trận càn lớn nhằm vào các làng xã trong vùng, trong đó có Đại Hoàng, họ đã dùng chất hóa học bôi lên các cột lim rồi phóng hỏa đốt nhà. Rất may, do có lệnh rút quân, lính Pháp đã bỏ đi khi lửa mới vừa bén. Hai anh em du kích địa phương, trong đó có cụ Trần Bá Huấn (nay đã 80 tuổi), đã dũng cảm lao lên từ hầm ẩn nấp, dùng xô, gàu múc nước dập tắt đám cháy, cứu ngôi nhà khỏi bị thiêu rụi.
Lần thứ hai: Khi có người định mua để xẻ gỗ. Vào một thời điểm nào đó, có người đã ngỏ ý muốn mua ngôi nhà với giá cao để… xẻ gỗ lấy lim, một loại gỗ quý. May mắn thay, trước khi giao dịch được hoàn tất, một người Việt kiều (chính là cụ Cai Hậu) đã trở về nước và mua lại ngôi nhà với giá cao hơn, định cư tại đây, vô tình cứu ngôi nhà khỏi bị phân hủy.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Nghinh Ông Vàm Láng: Nét Văn Hóa Tôn Kính Thần Linh Của Cư Dân Biển
Kiến trúc độc đáo: Tinh hoa của nghề mộc truyền thống
Vị trí và quy mô
Ngôi nhà tọa lạc trên một mảnh đất rộng 900m2, hướng Tây – Nam. Quy mô này thể hiện sự bề thế và quyền lực của chủ nhân ngày xưa. Toàn bộ ngôi nhà được xây dựng theo kiểu “lộn thềm ngưỡng chồng, tàu bảy then trâu chồng chóp”, một kiểu kiến trúc cổ xưa, phức tạp và tốn kém.
Kết cấu gỗ lim: Sự bền bỉ vượt thời gian
Ngôi nhà có 3 gian theo truyền thống người Việt, với 4 hàng cột tổng cộng 16 cây cột lim. Đây là điểm nổi bật nhất, thể hiện đẳng cấp và sự giàu có. Gỗ lim là một loại gỗ quý, rất bền, chống mối mọt và chịu lực tốt. Chân cột được kê bằng những tảng đá xanh được đẽo gọt rất công phu, giống nhau đến 99%. Việc sử dụng đá kê chân cột không chỉ giúp nâng đỡ ngôi nhà mà còn tránh ẩm mốc, mối mọt.
Mái ngói và kỹ thuật xây dựng cổ
Có thể bạn quan tâm: Các Tuyến Xe Buýt Đi Quan Võ Chí Công: Cẩm Nang Di Chuyển 2025
Mái nhà được lợp bằng ngói ta kiểu bít đốc, một loại ngói truyền thống. Hai đầu bờ nóc có đấu vuông giật cấp, tạo nên vẻ đẹp uy nghi. Đặc biệt, dù đã hơn 100 năm, mái ngói vẫn không hề bị dột nát, một minh chứng cho tay nghề cao siêu của những người thợ mộc ngày xưa.
Cửa nhà được ghép bằng kỹ thuật bức bàn, một kỹ thuật ghép gỗ truyền thống, tạo nên những cánh cửa chắc chắn và thẩm mỹ. Ngoài hiên có một hàng dãi dùng (còn gọi là tấm liếp) bằng gỗ để chống nắng và mưa.
Nghệ thuật chạm khắc và những bí ẩn
Trên các văng, kèo, li tô của ngôi nhà được chạm khắc nhiều chữ Hán và hình rồng. Những họa tiết này không chỉ mang tính trang trí mà còn thể hiện ước vọng về quyền lực, may mắn và sự trường tồn. Đặc biệt, trên nóc nhà (thượng ốc) có khắc một dòng chữ Hán nói về thời gian chính xác năm làm ngôi nhà, một chi tiết quý giá giúp các nhà nghiên cứu xác định niên đại.
Vật liệu xây dựng độc đáo
Có thể bạn quan tâm: Trang Trí Trung Thu Tại Nhà: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A-z Cho Không Gian Ấm Áp
Cụ Trần Bá Huấn cho biết: “Thời đó xi măng không có, vôi cũng đang ít, người ta trộn mật mía, mùn cưa (mù hóng) vào vôi và thêm một số phụ gia khác để làm thành hồ xây nhà”. Chính nhờ loại “hồ đặc biệt” này mà các bức tường và nền gạch vẫn không hề bong tróc dù trải qua hơn một thế kỷ. Gạch dùng để xây tường và lát nền cũng được nung bằng rơm, một kỹ thuật truyền thống đã biến mất.
Giá trị văn hóa và lịch sử: Hơn cả một ngôi nhà
Nguyên mẫu văn học
Nhà Bá Kiến là một trong số rất ít những nguyên mẫu văn học được xác định và bảo tồn một cách rõ ràng. Việc có thể đứng trước ngôi nhà thực sự mà nhân vật Bá Kiến từng sống, từng cai trị, khiến cho tác phẩm “Chí Phèo” trở nên sống động và chân thực hơn bao giờ hết. Du khách có thể hình dung ra cảnh Chí Phèo say rượu, điên cuồng đập đầu vào tường ngôi nhà này, hay hình ảnh Bá Kiến ngồi trong nhà, tính kế “lấy thịt đè người”.
Chứng nhân lịch sử
Ngôi nhà đã chứng kiến biết bao biến cố lịch sử: từ thời phong kiến, qua thời kỳ kháng chiến chống Pháp, cho đến thời kỳ đổi mới. Mỗi một dấu tích, một vết nứt trên tường, một thanh gỗ bị cháy xém, đều là một trang sử sống động. Việc bảo tồn ngôi nhà không chỉ là bảo tồn một công trình kiến trúc mà còn là bảo tồn một phần ký ức lịch sử của dân tộc.
Du lịch văn hóa
Từ khi được tỉnh Hà Nam mua lại và trùng tu, nhà Bá Kiến đã trở thành một điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước. Hàng ngày, có rất nhiều đoàn khách đến đây để thắp hương tưởng niệm nhà văn liệt sĩ Nam Cao và tham quan ngôi nhà cổ. Việc kết hợp giữa du lịch văn học và du lịch lịch sử đã tạo nên một tour du lịch độc đáo, góp phần quảng bá hình ảnh của quê hương Nam Cao.
Kết luận: Một di sản cần được trân trọng và gìn giữ
Nhà Bá Kiến là một di sản văn hóa – lịch sử vô giá. Nó không chỉ là một công trình kiến trúc độc đáo với những kỹ thuật xây dựng cổ xưa mà còn là một chứng nhân sống động cho biết bao thăng trầm của một vùng quê, gắn liền với tên tuổi của một nhà văn lớn của dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của ngôi nhà không chỉ là trách nhiệm của chính quyền địa phương mà còn là trách nhiệm của mỗi người dân Việt Nam, đặc biệt là những người yêu văn học và yêu lịch sử.
Việc đến thăm nhà Bá Kiến không chỉ là một chuyến đi tham quan đơn thuần mà còn là một hành trình ngược dòng thời gian, một cuộc đối thoại với quá khứ, giúp chúng ta hiểu hơn về những giá trị truyền thống, về lịch sử, về văn học và về chính con người mình.