Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, độc đáo của Việt Nam, được cả thế giới yêu thích và ngưỡng mộ. Nhưng múa rối nước bắt nguồn từ đâu? Câu hỏi tưởng chừng đơn giản lại mở ra cả một kho tàng lịch sử, văn hóa và tâm hồn của người dân Việt. Bài viết này sẽ đưa bạn đi tìm lời giải đáp chính xác nhất, đồng thời khám phá hành trình phát triển kỳ diệu của nghệ thuật này từ những buổi biểu diễn đầu tiên trên những cánh đồng làng lúa đến các sân khấu lớn trên khắp năm châu.
Có thể bạn quan tâm: Dịch Vụ Thuê Xe Phú Quốc: Toàn Cảnh Từ A-z Cho Du Khách
Nguồn Gốc Múa Rối Nước: Cái Nôi Của Nghệ Thuật Dưới Nước
Bối Cảnh Lịch Sử Hình Thành
Múa rối nước ra đời trong lòng nền văn minh lúa nước của đồng bằng sông Hồng. Đây là một vùng đất có lịch sử lâu đời, với nghề nông trồng lúa nước là chủ đạo. Cuộc sống gắn bó với sông nước, ruộng đồng đã hun đúc nên một tâm hồn, một đời sống tinh thần phong phú cho người dân nơi đây.
Múa rối nước bắt nguồn từ đâu? Câu trả lời nằm ở các làng quê thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng, đặc biệt là các tỉnh như Hà Nam, Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên và một số nơi ở Hà Nội. Các tài liệu lịch sử và hiện vật khảo cổ học đã cung cấp bằng chứng về sự tồn tại của nghệ thuật này từ rất sớm.
Bằng Chứng Lịch Sử Cổ Đại
Một trong những bằng chứng sớm nhất về múa rối nước được tìm thấy là bức tranh trên bích họa chùa Đọi (Hà Nam), được xây dựng vào năm 1118 dưới thời vua Lý Nhân Tông. Bức tranh này mô tả cảnh một đám cưới dân gian, trong đó có hình ảnh một sân khấu nổi trên mặt nước với những con rối đang biểu diễn. Điều này chứng tỏ rằng, vào thế kỷ 12, múa rối nước đã là một phần không thể thiếu trong các lễ hội làng quê.
Ngoài ra, trong bộ sử thi “Đại Việt sử ký toàn thư” cũng có những ghi chép về các buổi diễn “rối nước” trong các dịp lễ hội, đình đám ở kinh đô Thăng Long. Những ghi chép này cho thấy múa rối nước không chỉ phổ biến ở nông thôn mà còn được biểu diễn ở cả kinh thành, phục vụ cả vua chúa và nhân dân.
Nhu Cầu Tinh Thần Của Người Dân Làng Quê
Sự ra đời của múa rối nước là kết quả của nhiều yếu tố xã hội và văn hóa.
- Đời sống nông nghiệp: Người dân sống bằng nghề cày cấy, quanh năm gắn bó với ruộng đồng, sông nước. Sau những ngày lao động vất vả, họ cần có những hình thức giải trí gần gũi, vui nhộn để xua tan mệt mỏi.
- Tín ngưỡng dân gian: Người Việt xưa có tín ngưỡng thờ cúng các vị thần sông nước, thần nông nghiệp. Các buổi diễn rối nước thường được tổ chức trong các lễ hội làng, nhằm cầu mong mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa.
- Tinh thần cộng đồng: Làng xã Việt Nam xưa có tinh thần đoàn kết rất cao. Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật như múa rối nước là dịp để cả làng cùng quây quần, gắn kết tình làng nghĩa xóm.
Sân Khấu Đặc Biệt: Từ Ao Làng Đến Sân Khấu Chuyên Nghiệp
Sân Khấu Tự Nhiên Đầu Tiên
Sân khấu múa rối nước đầu tiên chính là một chiếc ao làng. Người dân chọn một cái ao có nước trong, độ sâu vừa phải, bờ ao bằng phẳng để làm nơi biểu diễn. Họ dựng lên một khán đài đơn giản bằng tre, nứa hoặc gỗ để khán giả ngồi xem. Phía trước khán đài là một tấm màn che bằng vải hoặc tre, chỉ để lại một khoảng trống ở giữa làm “cửa sân khấu” cho các con rối xuất hiện.
Đây là một hình thức rất tự nhiên và gần gũi. Sân khấu ao làng không chỉ là nơi diễn trò mà còn là không gian sinh hoạt chung của cả cộng đồng.
Cấu Tạo Của Sân Khấu Rối Nước Truyền Thống
Dần dần, sân khấu múa rối nước được cải tiến và trở nên chuyên nghiệp hơn. Một sân khấu rối nước truyền thống tiêu biểu bao gồm các bộ phận chính sau:
- Bục nước (bể nước): Là nơi diễn ra các màn biểu diễn. Bục nước thường được làm bằng gỗ, có độ sâu khoảng 1 mét, chứa đầy nước. Phía dưới bục nước là nơi các nghệ sĩ đứng điều khiển con rối.
- Màn che (phông nước): Là tấm vải hoặc tấm gỗ đứng che phần dưới của sân khấu, chỉ để lộ phần trên mặt nước nơi các con rối hoạt động. Màn che thường được trang trí bằng các họa tiết dân gian như hoa sen, cây tre, lũy tre làng…
- Khán đài: Là nơi khán giả ngồi xem. Khán đài có thể đơn giản là những chiếc ghế, hoặc được xây dựng kiên cố hơn trong các nhà hát.
Sân Khấu Hiện Đại
Ngày nay, múa rối nước đã được biểu diễn ở nhiều sân khấu lớn, cả trong nước và quốc tế. Các sân khấu hiện đại được thiết kế với hệ thống kỹ thuật ánh sáng, âm thanh, máy bơm nước hiện đại, giúp các tiết mục trở nên sinh động và hấp dẫn hơn bao giờ hết.
Con Rối: Tinh Hoa Của Bàn Tay Và Tấm Lòng Nghệ Nhân
Chất Liệu Và Kỹ Thuật Chế Tác
Có thể bạn quan tâm: Biển Nha Trang Dài Bao Nhiêu Km? Khám Phá Quy Mô Và Vẻ Đẹp Bãi Biển Trung Tâm
Con rối nước là linh hồn của nghệ thuật này. Chúng được làm hoàn toàn bằng thủ công từ các nguyên liệu tự nhiên, chủ yếu là gỗ.
- Gỗ: Loại gỗ thường được dùng là gỗ xốp, nhẹ như gỗ thị, gỗ mít. Gỗ được chọn phải là gỗ đã được phơi khô, không bị mối mọt, để khi ngâm trong nước không bị cong vênh hay nứt nẻ.
- Sơn: Sau khi được chạm khắc, con rối được sơn nhiều lớp. Lớp sơn đầu tiên là sơn lót, giúp bảo vệ gỗ. Sau đó là các lớp sơn màu để tạo hình nhân vật. Cuối cùng là một lớp sơn bóng để chống thấm nước và làm cho con rối thêm sinh động.
Nghệ Thuật Chạm Khắc
Việc tạo hình con rối đòi hỏi sự khéo léo và tinh tế của người nghệ nhân. Mỗi con rối là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo.
- Tạo hình: Các nhân vật trong múa rối nước rất đa dạng, bao gồm cả nhân vật trong truyện cổ tích (Thạch Sanh, Thánh Gióng, Tấm Cám…), nhân vật trong lao động sản xuất (cày ruộng, đánh cá, bắt cua…), và các con vật gần gũi (rùa, cá, chim, tu hú…). Mỗi nhân vật đều có tạo hình riêng, thể hiện rõ đặc điểm tính cách và hành động.
- Cơ cấu điều khiển: Bên trong con rối có một hệ thống cần rối bằng tre hoặc gỗ. Các cần rối này được nối với các bộ phận cơ thể của con rối (tay, chân, đầu, miệng…). Khi nghệ sĩ ở dưới nước kéo, đẩy các cần rối, con rối sẽ cử động theo ý muốn.
Các Loại Rối Nước Chính
Có nhiều cách để phân loại rối nước, nhưng phổ biến nhất là dựa vào cách điều khiển:
- Rối que (rối sào): Loại rối này được điều khiển bằng một cây que dài xuyên qua thân rối, từ dưới nước đưa lên. Rối que thường dùng để biểu diễn các nhân vật chính, có nhiều động tác phức tạp.
- Rối dây: Loại rối này được điều khiển bằng các sợi dây. Rối dây thường dùng để biểu diễn các con vật như chim, cá bay lượn.
- Rối thổi: Loại rối này có một ống tre nhỏ nối từ con rối đến tay nghệ sĩ. Khi nghệ sĩ thổi hơi vào ống, con rối sẽ nổi lên mặt nước hoặc phun nước.
Kỹ Thuật Biểu Diễn: Những Bí Mật Dưới Làn Nước
Người Nghệ Sĩ “Vô Hình”
Điều kỳ diệu của múa rối nước là khán giả chỉ nhìn thấy những con rối hoạt động một cách sinh động, nhưng lại không nhìn thấy người điều khiển. Đó là nhờ vào màn che và kỹ thuật đứng nước điêu luyện của các nghệ sĩ.
Các nghệ sĩ phải đứng ngập đến ngực trong làn nước lạnh, dùng hai tay điều khiển các con rối, còn đôi chân phải đứng vững như “đóng cọc” để giữ thăng bằng. Họ phải có sức khỏe tốt, sự dẻo dai và kiên nhẫn vô cùng.
Những Động Tác Tinh Xảo
Mỗi động tác của con rối, dù là một cái vẫy tay, nháy mắt, hay một màn phun nước, đều là kết quả của sự luyện tập kỹ lưỡng.
- Điều khiển tay: Nghệ sĩ dùng ngón tay khéo léo kéo, đẩy các cần rối để điều khiển tay con rối vung vẩy, cầm nắm đồ vật.
- Điều khiển chân: Một số con rối có thể đi, chạy, nhảy. Điều này đòi hỏi nghệ sĩ phải có kỹ thuật điều khiển chân rối thật chính xác.
- Hiệu ứng đặc biệt: Múa rối nước còn có những hiệu ứng đặc biệt rất ấn tượng như rối phun nước, rối thổi bong bóng, rối chèo thuyền, đánh trống, thổi kèn…. Những hiệu ứng này được tạo ra bằng các cơ cấu kỹ thuật phức tạp bên trong con rối.
Dàn Hợp Xướng Dưới Nước
Một buổi biểu diễn múa rối nước thành công là kết quả của sự phối hợp ăn ý giữa nhiều nghệ sĩ. Mỗi nghệ sĩ phụ trách một hoặc vài con rối. Họ phải cùng nhau phối hợp nhịp nhàng, theo một kịch bản đã được dàn dựng sẵn, để tạo nên một vở diễn hoàn chỉnh, hấp dẫn.
Nội Dung Tiết Mục: Bức Tranh Sinh Động Về Cuộc Sống Và Tâm Hồn Việt
Những Chuyện Kể Dân Gian
Múa rối nước là một hình thức kể chuyện bằng hình ảnh và âm nhạc. Nội dung các tiết mục rất phong phú, phản ánh đa dạng các khía cạnh của cuộc sống con người.
- Truyện cổ tích: Các tích truyện quen thuộc như “Thạch Sanh đánh giặc”, “Sự tích Hồ Gươm”, “Tấm Cám”, “Sự tích trầu cau”… được tái hiện sinh động trên sân khấu nước. Qua đó, giáo dục con người về các giá trị đạo đức như lòng dũng cảm, sự trung thực, tình yêu thương, lòng hiếu thảo.
- Lao động sản xuất: Những tiết mục như “cày ruộng”, “ăn mừng mùa lúa chín”, “đánh cá bắt tôm”, “đua thuyền”… tái hiện lại khung cảnh lao động cần cù, vui tươi của người nông dân. Những tiết mục này mang đậm hơi thở của cuộc sống làng quê.
Lễ Hội Và Tín Ngưỡng
Múa rối nước còn gắn liền với các lễ hội truyền thống và tín ngưỡng dân gian.
- Lễ hội mùa xuân: Vào dịp đầu xuân, các làng quê thường tổ chức biểu diễn múa rối nước để cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình hạnh phúc.
- Tín ngưỡng phồn thực: Một số tiết mục có nội dung cầu mong mưa thuận gió hòa, sinh sôi nảy nở, phản ánh ước mơ của người dân về một cuộc sống no đủ, hạnh phúc.
Tính Hài Hước Và Gần Gũi
Điểm đặc biệt làm nên sức hút của múa rối nước chính là tính hài hước, dí dỏm. Các nhân vật như cò, quắm, tu hú, diễn xiếc, rùa rập ràng… với những hành động ngộ nghĩnh, đáng yêu luôn khiến khán giả, nhất là trẻ em, thích thú và cười vang.
Hành Trình Phát Triển: Từ Làng Quê Đến Sân Khấu Quốc Tế
Có thể bạn quan tâm: 10 Bản Nhạc Tiếng Anh Hay Nhất
Giai Đoạn Tiền Chiến Và Kháng Chiến
Trong giai đoạn trước Cách mạng Tháng Tám 1945, múa rối nước chủ yếu tồn tại dưới dạng tự phát trong các làng quê. Sau năm 1954, khi miền Bắc được giải phóng, nghệ thuật múa rối nước bắt đầu được các cấp chính quyền quan tâm, sưu tầm và phục hồi.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, các đoàn rối nước đã đi biểu diễn phục vụ bộ đội và nhân dân ở khắp các chiến khu, góp phần cổ vũ tinh thần chiến đấu, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt.
Giai Đoạn Hòa Bình: Phục Hồi Và Phát Triển
Sau năm 1975, đất nước thống nhất, múa rối nước bước vào thời kỳ phục hồi và phát triển mạnh mẽ.
- Thành lập các đoàn rối chuyên nghiệp: Nhiều đoàn rối nước chuyên nghiệp được thành lập, như Nhà hát Múa rối Việt Nam, Đoàn rối nước Hải Dương, Đoàn rối nước Hà Nam…
- Đào tạo nguồn nhân lực: Các trường nghệ thuật bắt đầu mở các lớp đào tạo diễn viên, đạo diễn, nghệ nhân làm rối chuyên nghiệp.
- Sáng tạo nội dung mới: Bên cạnh việc bảo tồn các tiết mục cổ, các nghệ sĩ đã sáng tạo ra nhiều vở diễn mới, phản ánh cuộc sống hiện đại, phù hợp với thị hiếu của khán giả ngày nay.
Múa Rối Nước Trên Sân Khấu Quốc Tế
Từ những năm 1980, múa rối nước Việt Nam bắt đầu được giới thiệu ra thế giới. Những buổi biểu diễn của các đoàn nghệ thuật Việt Nam ở các nước châu Âu, châu Mỹ, châu Á… đều nhận được sự đón nhận nồng nhiệt từ khán giả quốc tế.
- Sức hút vượt không gian: Dù khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa, nhưng hình ảnh những con rối gỗ hoạt động duyên dáng trên mặt nước, cùng với âm thanh sôi động của chèo, trống, phèng la… đã chinh phục trái tim của hàng triệu khán giả nước ngoài.
- Đại sứ văn hóa: Múa rối nước đã trở thành một “đại sứ văn hóa” đặc biệt của Việt Nam, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam thanh lịch, thân thiện và giàu bản sắc đến với bạn bè năm châu.
Múa Rối Nước Ngày Nay: Giữ Gìn Và Hội Nhập
Bảo Tồn Di Sản
Nhận thức được giá trị to lớn của múa rối nước, Nhà nước và nhân dân ta đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn và phát huy di sản này.
- Ghi danh di sản: Năm 2016, Nghệ thuật múa rối nước đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Bảo vệ nghệ nhân: Các nghệ nhân làm rối, diễn rối gạo cội được vinh danh là Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú. Nhiều lớp học truyền nghề được mở ra để truyền lại kỹ năng cho thế hệ trẻ.
- Bảo tàng và không gian trình diễn: Các bảo tàng, làng nghề, không gian trình diễn múa rối nước được xây dựng để lưu giữ và giới thiệu nghệ thuật này đến với du khách trong và ngoài nước.
Đổi Mới Và Sáng Tạo
Để thích nghi với thời đại mới, múa rối nước cũng không ngừng đổi mới, sáng tạo.
- Chủ đề hiện đại: Các vở diễn mới không chỉ khai thác đề tài dân gian mà còn phản ánh các vấn đề xã hội hiện đại như bảo vệ môi trường, tình yêu tuổi học trò, cuộc sống đô thị…
- Kỹ thuật hiện đại: Việc ứng dụng công nghệ ánh sáng, âm thanh, máy bơm nước hiện đại đã làm cho các màn biểu diễn trở nên lung linh, huyền ảo và hấp dẫn hơn.
- Hợp tác quốc tế: Các đạo diễn, nghệ sĩ nước ngoài đến Việt Nam học hỏi, hợp tác sản xuất các vở diễn múa rối nước, tạo nên sự giao thoa văn hóa thú vị.
Múa Rối Nước Trong Lĩnh Vực Du Lịch
Múa rối nước đã trở thành một điểm nhấn không thể thiếu trong các chương trình du lịch tại Việt Nam.
- Khách du lịch trong và ngoài nước: Hầu hết các du khách khi đến Việt Nam, đặc biệt là đến Hà Nội, đều mong muốn được xem một buổi biểu diễn múa rối nước.
- Các chương trình biểu diễn cố định: Nhiều nhà hát, sân khấu ở Hà Nội như Thăng Long, Múa rối nước Nam Trung, Múa rối nước Kim Đồng… tổ chức biểu diễn hàng ngày, phục vụ du khách.
- Góp phần quảng bá du lịch: Múa rối nước góp phần tạo nên sức hút riêng biệt cho du lịch Việt Nam, làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách.
Những Địa Điểm Không Thể Bỏ Qua Khi Muốn Tìm Hiểu Múa Rối Nước
1. Nhà Hát Múa Rối Nước Thăng Long (Hà Nội)
Đây là một trong những nhà hát múa rối nước nổi tiếng và lâu đời nhất tại Hà Nội, nằm ngay cạnh Hồ Hoàn Kiếm. Nhà hát thường xuyên biểu diễn các chương trình hấp dẫn, phục vụ cả du khách trong nước và quốc tế. Đây là điểm đến lý tưởng để bạn có một trải nghiệm múa rối nước chuyên nghiệp và ấn tượng.
2. Làng Nghệ Nhân Múa Rối Nước Nghĩa Trai (Ứng Hòa, Hà Nội)
Làng Nghĩa Trai từ lâu đã nổi tiếng là cái nôi của nghệ thuật múa rối nước. Đến đây, bạn không chỉ được xem biểu diễn mà còn có thể tham quan quy trình làm rối, giao lưu với các nghệ nhân, và tự tay thử điều khiển một con rối nước. eb5investors.vn đánh giá cao trải nghiệm này vì nó mang tính tương tác và giáo dục rất cao.
3. Nhà Hát Múa Rối Nước Hải Dương
Tỉnh Hải Dương cũng là một trong những cái nôi của múa rối nước. Nhà hát múa rối nước Hải Dương có nhiều vở diễn đặc sắc, mang đậm bản sắc văn hóa vùng Đồng Bằng Sông Hồng.
Có thể bạn quan tâm: Cá Một Nắng Sốt Chua Ngọt: Công Thức Chế Biến Ngon Khó Cưỡng Cho Bữa Cơm Gia Đình
4. Bảo Tàng Dân Tộc Học Việt Nam (Hà Nội)
Bảo tàng là nơi lưu giữ và trưng bày rất nhiều hiện vật, hình ảnh, tư liệu về múa rối nước, từ những con rối cổ đến các tài liệu lịch sử. Tham quan bảo tàng là cách tốt để hiểu sâu sắc hơn về lịch sử và giá trị của loại hình nghệ thuật này.
Tầm Quan Trọng Của Múa Rối Nước Trong Đời Sống Văn Hóa Hiện Đại
Giá Trị Nghệ Thuật
Múa rối nước là một hình thức nghệ thuật tổng hợp, kết hợp hài hòa giữa nhiều yếu tố: diễn xuất, âm nhạc, hội họa (sơn sửa con rối), điêu khắc (chạm khắc con rối), và kỹ thuật (cơ cấu điều khiển). Nó là minh chứng cho trí tuệ và tài hoa của nhân dân ta.
Giá Trị Giáo Dục
Các tiết mục múa rối nước thường mang tính giáo dục cao, thông qua những câu chuyện dân gian, những hình ảnh sinh hoạt đời thường để truyền dạy đạo lý, lối sống, tình yêu quê hương đất nước cho các thế hệ trẻ.
Giá Trị Du Lịch
Như đã nói, múa rối nước là một sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam đến với bạn bè quốc tế, thu hút khách du lịch và tạo nguồn thu cho ngành công nghiệp không khói.
Giá Trị Tinh Thần
Múa rối nước là một phần ký ức tuổi thơ của biết bao người dân Việt. Tiếng trống, tiếng phèng la, hình ảnh những con rối nhảy múa trên mặt nước… là những âm thanh, hình ảnh gắn bó với tâm hồn người Việt, gợi lên cảm giác ấm áp, thân thuộc và bình yên.
Tương Lai Của Múa Rối Nước: Giữa Truyền Thống Và Hiện Đại
Thách Thức
- Sự cạnh tranh của các loại hình giải trí hiện đại: Phim ảnh, games, mạng xã hội đang chiếm phần lớn thời gian giải trí của giới trẻ, khiến cho múa rối nước có nguy cơ bị lãng quên.
- Thiếu người kế thừa: Nghề làm rối và diễn rối đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và tình yêu nghề. Việc tìm kiếm những người trẻ có tâm huyết để theo nghề là một thách thức lớn.
Cơ Hội
- Chính sách hỗ trợ của Nhà nước: Các chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đang được triển khai mạnh mẽ.
- Sự quan tâm của xã hội: Ngày càng có nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm, đầu tư vào việc bảo tồn và quảng bá múa rối nước.
- Tiềm năng du lịch: Du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa đang là xu hướng. Múa rối nước hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm du lịch trải nghiệm hấp dẫn.
Định Hướng Phát Triển
Để múa rối nước mãi trường tồn, cần có sự chung tay của toàn xã hội:
- Giáo dục trong nhà trường: Đưa múa rối nước vào chương trình ngoại khóa, hoạt động trải nghiệm cho học sinh.
- Ứng dụng công nghệ: Sử dụng công nghệ để quảng bá, truyền thông, và thậm chí là sáng tạo các hình thức biểu diễn mới.
- Kết hợp với du lịch: Xây dựng các tour du lịch trải nghiệm làng nghề, biểu diễn múa rối nước thường xuyên, chuyên nghiệp.
- Đổi mới nội dung: Sáng tạo các vở diễn mới, gần gũi với đời sống hiện đại, thu hút giới trẻ.
Kết Luận: Múa Rối Nước – Viên Ngọc Quý Của Văn Hóa Dân Tộc
Múa rối nước bắt nguồn từ đâu? Câu trả lời đã rõ ràng: nó bắt nguồn từ những cánh đồng làng lúa nước của đồng bằng sông Hồng, từ tâm hồn dân dã, cần cù và sáng tạo của người nông dân Việt Nam. Từ một hình thức giải trí dân gian đơn sơ, múa rối nước đã vươn mình trở thành một nghệ thuật truyền thống đặc sắc, được cả thế giới ngưỡng mộ.
Múa rối nước không chỉ là một loại hình nghệ thuật, mà còn là tấm gương phản chiếu đời sống, tâm hồn, khát vọng và bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam. Việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị của múa rối nước là trách nhiệm thiêng liêng của mỗi người con đất Việt. Chỉ khi nào chúng ta hiểu được cội nguồn, trân trọng giá trị và biết cách làm mới, thì viên ngọc quý này mới mãi tỏa sáng trong kho tàng văn hóa nhân loại.